12 сәуірде Қазақстанда атап өтілетін Ғылым күнін мерекелеуді қорытындылай келе, Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы отандық ғалымдардың айрықша жетістіктеріне арналған жарияланымдар циклін аяқтайды.

Топтамамыздың қорытынды жазбасы гуманитарлық ғылымдар саласындағы үздік жұмысы үшін жас ғалымдарға берілетін М.О. Әуезов атындағы сыйлықақыға арналады.

2025 жылы «Нұр-Мүбарак» Египет ислам мәдениеті университетінің өкілдері — PhD, қауымдастырылған профессор Темірбаев Талғат Тулюбаевичке және PhD Темірбаева Әйгерім Алматқызына «Қазіргі Қазақстандағы сопылық: динамикасы, нарративтері және әлеуеті» атты ғылыми жұмысы үшін М.О. Әуезов атындағы сыйлықақы лауреаттары атанды.

Қазақстан Республикасының тәуелсіздігімен мәдени және рухани мұрасын қайта қарастыру және қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын қайта жаңғырту процесі басталды. Кезең-кезеңімен руханият, тарихи тамырларды тану және соның салдарынан өзін-өзі тану мәселелері алға шықты. Ұлттық тарихты қайта қарастырудың бұл процесі қазақ халқы арасында исламның таралуы мен нығаюына айтарлықтай әсер еткен сопылыққа жүгінбей мүмкін емес. Қазіргі уақытта ұлтымыздың тарихи өткеніне бірыңғай тұжырымдамалық көзқарас жоқ. Исламның сопылық арқылы таралғаны белгілі, бірақ қазіргі имамдардың белсенді сопылық топтар туралы пікірлері аралас. Қоғам кез келген «измдері» культ пен секта тұрғысынан қабылдайды. Сонымен қатар, сопылық тәжірибелер шетелде танымал, және осы тұрғыда терең рухани ілімдері бар ислам мистицизмі ретіндегі сопылық тек мұсылман аймақтарынан ғана емес, сонымен қатар батыстық, христиандық ортадан шыққан қазіргі заманғы адамдар үшін ерекше қызығушылық тудырады. Батыста сопылық шейхтар радикалды исламдық топтармен күресу үшін тартылады.

Қазақстанда исламды жаңғырту процесі сопылықтың жандануымен, адамдардың сопылық ілімдер мен тәжірибелерге деген қызығушылығының артуымен қатар жүрді. Қасиетті орындарға діни қажылық кең тарады. Қазақстанның бай қасиетті географиясы елдің әрбір аймағында көрініс табады, онда естелік орындары бірегей кеңістіктік бірегейлікті қалыптастырады. Шетелдегі сопылық мектептер, ұялар, ашрамдар және басқа да діни ғимараттар шетелдік және ішкі туризмнің негізгі кластерін білдіреді. Қасиетті орындарға қажылық жасау, «рухани турлар» және «шейхтермен кездесулер» деп аталатындар қазіргі заманғы сопылар мен осы қозғалыстың жақтаушылары арасында танымал. Түркістанның дамуының арқасында бұл оң тәжірибені біздің елімізде қолдану жоспарлануда.

Бұл зерттеу ғылыми жаңалықтың жоғары деңгейіне ие және қазіргі заманғы дінтану, исламтану, психология, дін әлеуметтануы және мәдени антропологияның дамуына ерекше үлес қосады. Жобаның жаңалығы келесімен анықталады: (1) ұзақ мерзімді зерттеу барысында кешенді пәнаралық тәсіл қолданылды. Зерттеу құралдары дінтану, әлеуметтану, антропология, теология және мәдениеттану талдау әдістерін біріктірді. Зерттеу эмпирикалық деректерге негізделіп, бақылау барысында әртүрлі сопылық қауымдастықтардағы діни рәсімдер (зікірлер мен зиарат тәжірибелері), шейхтермен, сопылық жетекшілермен және ізбасарлармен жүргізілген тереңдетілген сұхбаттар, сондай-ақ медиа кеңістіктегі әрекеттерді талдау арқылы жүзеге асырылды. Мұндай кешенді интеграция сопылықты тек діни қозғалыс ретінде ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік құбылыс, мәдени тәжірибе, сондай-ақ жеке бас жүйесі және қазіргі заманғы ізбасарлардың рухани-адамгершілік ұйымының бір түрі ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. (2) Алынған деректер түпнұсқа эмпирикалық деректерді білдіреді. Қазақстандағы және шетелдегі қазіргі заманғы сопылық топтардың нарративтері мен дискурстарына талдау жүргізілді. Еңбекте қазіргі заманғы сопылардың терең сұхбаттар барысында айтқан тікелей дәйексөздері кеңінен берілген. Бұл тәсіл бізге тек күнделікті діни тәжірибені қайталауға ғана емес, сонымен қатар сопылық жолдың көшбасшылары мен ізбасарларының ішкі мағыналары мен дүниетанымдарын, олардың өмірлік сценарийлері мен өмірбаяндарын түсінуге мүмкіндік берді. Алынған деректер бізге сопылық ұстанушылардың тұжырымдамалық, эмоционалдық және құндылықтық бағдарларын, сондай-ақ «неосопылық» мен «еуропалық сопылықтың» жаңа синкреттік формаларын талдауға және тартымдылық факторларын анықтауға мүмкіндік берді. Зерттеу дәстүрлі сопылық мектептердің урбанизация, жаһандану, діни тәжірибелердің цифрландырылуы және діни білім беру жүйесіндегі өзгерістерді қоса алғанда, жаңа әлеуметтік, мәдени және технологиялық жағдайларға қалай бейімделіп жатқанын көрсетеді. (3) Алынған деректер ғылыми және теориялық дереккөздер, ел заңнамасы, әлеуметтік және мәдени аспектілер тұрғысынан қарастырылды. Зерттеуге қазақ, ағылшын, орыс және ішінара араб тілдеріндегі академиялық дереккөздердің әдеби талдауы кірді. Қолданыстағы сопылық топтардың қызметіне құқықтық баға берілді, олардың әлеуметтік және мәдени қызмет салалары, ішкі құрылымы, иерархиясы, әлеуеті, ықтимал қауіптері, теологиялық ерекшеліктері және қазақстандық қоғам құндылықтарына төнетін қауіптері анықталды. Сонымен қатар, қазақстандық сопылық ұяшықтар Орталық Азия аймағын, Түркияны, Үндістанды, Қытайды және Еуропа елдерін байланыстыратын ірі желілік трансұлттық ұйымдардың бөлігі екені көрсетілді. Жергілікті және шетелдік сопылық желілер арасындағы анықталған байланыстар Қазақстанның гибридті сопылық формаларды («неосопылық») дамыту платформасына айналып келе жатқанын көрсетеді. (

Алынған нәтижелердің ғылым үшін маңыздылығы сопылық тақырыбының, әсіресе оның қазіргі заманғы трансформациялану үдерісіндегі формаларының жеткіліксіз зерттелуімен байланысты. Бұл жоба зерттеулердің олқылығын толтырады және одан әрі зерттеулер үшін жаңа бағыттарды қалыптастырады. Сопылық қауымдастықтардың ізбасарлардың нарративтерін қосу эмпирикалық сенімділікке, мәдени және діни сезімталдыққа, сондай-ақ антропологиялық дәлдікке негізделген және діни қауымдастықтарды зерттеудің жаңа әдіснамалық негізін қалыптастырады.

Зерттеу көрсеткендей, қазіргі заманғы сопылық өткен ғасырлардың архаикалық мұрасы емес, қазіргі заманғы сенушілерге қатысты динамикалық, икемді және жоғары бейімделгіш діни жүйе.

Қазақстанда және бүкіл әлемде сопылық институционалдық деңгейде қайта жандану үстінде: харизматикалық көшбасшылардың айналасында қауымдастықтар қалыптасып, ірі трансұлттық мекемелер құрамына кіретін желілер ұйымдастыруда. Қазіргі заманғы сопылық бұрынғы түрінен алшақ болса да, оның көшбасшылары мен ізбасарлары рухани дәстүрге, қалыптасқан рәсімдік тәжірибелерге, ұлттық мәдениетке және жеке бастың ерекшелігіне берік берілгендік танытуда.

Жалпы, қазіргі заманғы сопылық топтарды зерделеу шетелдік қаржыландырудың әлеуетін, діни туризмнің мүмкіндіктерін және қазақстандық қоғамның құндылықтарына төнетін ықтимал қатерлерді бағалауға мүмкіндік береді. Сопылық тәжірибелердің әңгімелерін талдау ізбасарлардың психологиялық мотивтерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Сопылық – көп қырлы құбылыс, сондықтан оның қазіргі заманғы қайта өрлеу формаларын зерттеу біздің елімізді одан әрі нығайтуға және дамытуға бағытталған рухани-адамгершілік әлеуетті тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Соңғы бес жылдағы жұмыс нәтижелері бойынша жарияланған негізгі ғылыми басылымдар (монографиялар, монографиялардағы тараулар, мақалалар, шолулар, қауіпсіздік құжаттары) туралы деректер:

Sufism in modern Kazakhstan and abroad – Daryn. – 2024. URL https://darynbaspa.kz/kz/shop/sufism-in-modern-kazakhstan-and-abroad-a-monograph
Leaders of Sufi Groups in Kazakhstan Syncretism and Transformation of Doctrine // European Journal Of Science And Theology, – 2023. –https://www.ejst.tuiasi.ro/Files/99/2_Temirbayev%20%26%20Temirbayeva.pdf
“Soft Power” of Orthodox Church in Kazakhstan: Narratives, Objectives, Potential // Journal of Religious and Theological Information. – 2024. – DOI 10.1080/10477845.2024.2316440
Exploring The Phenomenon Of Religious Conversion Among Kazakh Youth In The Globalized Society // European Journal of Science and Theology. – 2024. – Scopus EID 2-s2.0

Turkish religious communities in modern Kazakhstan: leaders, vectors of activity // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршы. Дінтану сериясы. Год публикации 2024 DOI 10.26577//EJRS.2024.v37.i1.r5

Жаңалықтар

12 СӘУІРГЕ ОРАЙ ҒЫЛЫМИ МАРАФОН: 2025 жылғы атаулы сыйлықтар лауреаттарымен таныстырамыз