Мемлекет басшысының тапсырмаларын орындау мақсатында Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҚР Ұлттық ғылым академиясы (бұдан әрі – Академия) 2025 жылғы 19 қыркүйекте сағат 09:00-де «Қазақстандағы жеміс-көкөніс шаруашылығы: дәстүрден инновациялық селекцияға» атты тақырыпта Бақ күні іс-шарасын өткізді.

Іс-шараның негізгі мақсаты – Қазақстандағы жеміс-көкөніс шаруашылығын дамытудың өзекті мәселелері мен перспективаларын жан-жақты талқылау, сондай-ақ АӨК-нің тұрақты дамуы аясында ғылыми зерттеулер мен селекцияның рөлін күшейту болды.

Жеміс-көкөніс шаруашылығын дамытудың негізгі мәселелері талқыланды:

Жеміс-көкөніс дақылдарының генетикалық алуан түрлілігін сақтау және көбейту – инновациялық селекция мен Қазақстанның әлемдік нарықтағы бәсекеге қабілеттілігінің негізі ретінде.
Заманауи селекциялық базаны қалыптастыру және климаттың өзгеруіне бейімделу, азық-түлік қауіпсіздігі мен экспорттық әлеует талаптарын ескере отырып, отандық сорттардың геноқорын нығайту.
Жеміс-көкөніс шаруашылығының азық-түлік тәуелсіздігін қамтамасыз етудегі, экономикалық тұрақтылықты арттырудағы және елдің агроөнеркәсіптік кешенін дамытудағы рөлі.
Селекцияны басқару, егістіктерді мониторингілеу және өнімділікті болжау үшін цифрлық шешімдерді, ГАЖ-технологияларды және жасанды интеллектіні енгізу.
Отандық жеміс-көкөніс шаруашылығын жедел дамыту үшін халықаралық ынтымақтастық пен озық технологияларды трансферлеу.
Инновациялық инфрақұрылымды дамыту: зертханалар мен тәлімбақтардан бастап өнеркәсіптік жылыжай кешендері мен жеміс-көкөніс өнімдерін терең өңдеу кластерлеріне дейін.

Агробиоресурстар және экология ғылымдары орталығының жетекшісі Алманова Ж.С. өз сөзінде саланың дамуының маңызды мәселелері мен шешу жолдарын атап өтті: «Мемлекет басшысының Жолдауында нақты көрсетілген негізгі сын-қатерлер – ғылымның өндірісті дамытуға нақты қайтарымының жоқтығы, ғылыми нәтижелерді коммерцияландыру жүйесінің әлсіздігі және инновациялық инфрақұрылымның дамымағандығы. Сондай-ақ стратегиялық міндет – ұлттық азық-түлік нарығының импортқа тәуелділігін барынша азайту және дәстүрлі отандық өнімдерді шетелдік нарықтарға белсенді түрде шығару. Ауыл шаруашылығындағы практикалық мәселелерді шешу үшін цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні енгізуге ерекше көңіл бөлінуі тиіс. Ауыл шаруашылығы заманауи шешімдерді қажет етеді және ғылым салалардың тиімділігін арттырудың практикалық құралына айналуы қажет».

Жеміс-көкөніс секторы Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігі мен агроөнеркәсіптік кешенін әртараптандыруда маңызды рөл атқарады. Бүгінде бұл секторға халықты сапалы жеміс-жидекпен және көкөніспен қамтамасыз ету, импортқа тәуелділікті азайту және шикізаттық емес экспортты арттыру тұрғысынан үлкен үміт артылуда. Саладағы импортқа тәуелділік шамамен 70%-дан 95%-ға дейін. Жыл сайын республикалық бюджеттен импортқа 10 млрд теңгеден астам қаржы жұмсалады.

Жеміс-көкөніс шаруашылығының дамуын тежейтін негізгі факторлар – отандық селекциялық және тұқым шаруашылығы базасының әлсіздігі, импорттық отырғызу материалдарына тәуелділік. Біздің сорттар әлемдік нарықта көбіне бәсекеге қабілетсіз, себебі селекциялық жетістіктерді ауыл шаруашылығы өндірушілеріне жеткізудің заманауи жүйесі жоқ, тұқым шаруашылығы мен тұқым өсіретін шаруашылықтар дамымаған, сатудың кепілді нарығы мен сертификаттау және сақтаудың инновациялық инфрақұрылымы жоқ, жеміс-көкөніс өнімдерінің қосылған құны терең өңдеудің әлсіз дамуына байланысты төмен деңгейде қалып отыр.

Бұл алшақтықты еңсеру үшін ғылымның практикалық қайтарымын қамтамасыз ететін жаңа тетіктер қажет:

ҒЗИ, зерттеу университеттері және агрохолдингтердің қатысуымен мамандандырылған (аймақтық) агроконсорциумдар құру. Бұл – аграрлық секторды жүйелі трансформациялауға бағытталған қадам. Мұнда бизнес өкілдері, ғылыми-білім беру ортасы, стартаптар және шетелдік зерттеу орталықтары біріктіріледі. Консорциумның жұмыс істеу тетігі «селекция – тұқым шаруашылығы – өндіріс – терең өңдеу» үлгісін қамтамасыз етуі тиіс. Ғылым мен бизнес үйлесімді жұмыс істей отырып, тек инновациялар жасауды ғана емес, оларды жоғары қосылған құнды бәсекеге қабілетті өнімге айналдыруды да қамтамасыз етуі керек.
Ғылым мен өндіріс арасындағы технология трансфері үшін мамандандырылған ғылыми-өндірістік селекциялық-генетикалық және тұқым шаруашылығы орталықтарының, демонстрациялық бақтардың желісін құру қажет. Олардың құрамына молекулалық генетика, биотехнология зертханалары, тәлімбақтар мен криоқор болуы тиіс. Бұл геноқорды жүйелі түрде сақтауға және дамытуға, бәсекеге қабілетті сорттарды қалыптастыруға және оларды климат жағдайына жедел бейімдеуге мүмкіндік береді.
Басым бағыттар бойынша ғылыми пәнаралық мегагранттарды жүзеге асыру және олардың нәтижелерін міндетті түрде коммерцияландыру. Мұндай жобалар кешенді сипатта болып, іргелі зерттеулер мен селекциядан бастап, сорттар мен технологияларды өндіріске енгізуге дейінгі толық циклды қамтуы тиіс.
Нақты мәселелерді шешу үшін цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні қолдану. Жеміс-көкөніс шаруашылығында заманауи цифрлық шешімдер мен жасанды интеллект алгоритмдерін пайдалана отырып, хабардарлықты арттыру және басқару тиімділігін жақсарту қажет. Цифрлық шешімдер мен ЖИ интеграциясы өнімділікті, тұрақтылықты және саланың бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізгі құралына айналуда».

Аталған бастамалармен қатар, Академия АӨК-ні бірлесіп дамыту мақсатында Ресей ғылым академиясымен жасалған Ынтымақтастық туралы меморандум аясында жеміс-жидек дақылдары бойынша селекциялық-генетикалық биотехнологиялық орталықтар желісін құруды бастамашылық етті: «Оңтүстік» орталығы – Түркістан облысындағы «ҚазККЗҒЗИ» ЖШС аймақтық филиалы базасында және «Солтүстік» орталығы – Ақмола облысындағы «А.Н. Бөкейхан атындағы Қазорман шаруашылығы және агроорманмелиорация ҒЗИ» ЖШС аумағында. Бұл орталықтарды құру Қазақстанда бейімделген жеміс-жидек дақылдарының сорттарын шығару үшін заманауи ғылыми және өндірістік базаны қалыптастыруға және бірегей геноқор жасауға мүмкіндік береді. Аталған орталықтар ғылым мен өндірістің интеграциясы мен дамуының өзегіне айналып, инновациялық технологияларды АӨК-ге енгізуді жеделдетеді және жеміс-көкөніс саласының тұрақты дамуына негіз болады.

Сонымен қатар Академия Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті базасында Мичурин бағынан филиал ашады. Бақ ұйымдастыруға 1,5 гектар жер телімі бөлінді, бүгінде ресейлік бірегей жеміс-жидек дақылдарының алғашқы партиясын отырғызуға дайындық жұмыстары жүргізілуде.

Бақ күнінде отандық ғалымдардың ең жаңа инновациялық әзірлемелері мен ғылыми-технологиялық жетістіктері ұсынылған көрме өткізілді. Әсіресе, қазақстандық селекцияның жоғары өнімді, қолайсыз климаттық жағдайларға төзімді және нарықта сұранысқа ие болашағы зор бақ және көкөніс дақылдарының сорттарының таныстырылымына ерекше назар аударылды.

Іс-шараға Алматы облысы әкімінің орынбасары, ҚР АШМ аграрлық ғылым және білім департаментінің директоры, НАНОЦ басқарма төрағасының міндетін атқарушы, жетекші халықаралық және отандық ғалым-сарапшылар, жоғары оқу орындары мен ҒЗИ басшылары, жас ғалымдар, бизнес өкілдері және Қазақстандағы жеміс-көкөніс шаруашылығы саласының мамандары қатысты.

Іс-шара қорытындысы бойынша агроконсорциум құру және селекциялық-генетикалық әрі тұқым шаруашылығы орталықтарын құру бойынша ұсыныстар қамтылған резолюция дайындау туралы шешім қабылданды.

Жаңалықтар

Бақ күні «Қазақстандағы жеміс-көкөніс шаруашылығы: дәстүрден инновациялық селекцияға»