Еліміздің білім мен ғылым саласы мемлекет басшысының ерекше назарында. Мемлекет басшысы 2023 жылы 12 сәуірде Президент жанындағы Ғылым және технологиялар жөніндегі ұлттық кеңестің отырысын өткізді. Ел Президенті «адамзат тарихындағы жетістіктің барлығы – білімнің жемісі» екендігін және «қазіргі озық технология дәуірінде ғылымсыз алға басу мүмкін еместігін» баса айтты. Экономикалық өсуді ынталандыру және азаматтардың өмір сүру сапасын жақсарту үшін ғылымның маңыздылығын мойындау – заман талабы. Қазақстан Республикасы Президентінің қолдауымен технологиялық прогресс пен инновацияға жәрдемдесуге бағытталған ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерге қомақты инвестициялар салынуда. Ғылыми ұйымдарды жаңғырту басталып, әлемнің жетекші ғылыми орталықтарында тағылымдамалар саны артты. Ғылым саласы жастар үшін анағұрлым тартымды болып келеді. Нәтижесінде ғылыми ынтымақтастық дамып, халықаралық сарапшылар тартылып, зерттеу инфрақұрылымын нығайту бойынша түрлі бастамалар іске асырылуда. Отандық ғылымның алдында ұлттық экономиканы жаңғырту ісінде авангард болу міндеті тұр. Осыған орай ел Президентінің тапсырмасы бойынша Академия ғылыми ойдың орталығы және сараптамалық қызметті жүзеге асыратын беделді құрылымға айналуы тиіс. Аса маңызды ұстаным ретінде Ұлттық ғылым академиясының беделі мен мәртебесінің мінсіз болуы, ғылыми зерттеулерге бар күшін салатын және қоғамға пайда әкелетін нағыз ғалымдардың ұйытқысына айналу көзделеді.
2024 жылғы 12 сәуірде Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ғылымды мемлекеттіліктің тірегі ретінде бекітті: «Ғылымы мықты елдің мемлекеті де мықты болады... Біз барлық күш-жігерімізді білім мен ғылымды насихаттауға бағыттауымыз керек». Ғылым – егемендік пен қауіпсіздік факторы: Мемлекет басшысы қазіргі әлемде технологиялық басымдық ресурсқа ие болудан да маңыздырақ екенін атап өтті. «Ғылымсыз елдің болашағы бұлыңғыр». Мемлекеттің табиғи апаттарға (су тасқыны, жер сілкінісі) және техногендік аварияларға төтеп беру қабілеті тікелей ғылыми болжау мен сараптаманың сапасына байланысты. Мақсаты: Төтенше жағдайларды болжаудың және климаттың өзгеруін терең зерттеудің тиімді жүйесін құру.
Ұлттық ғылым академиясының қуатты вертикалін қалыптастыру ҚР Президенті жанындағы Ұлттық ғылым академиясы ғалымдар үшін «тартылыс орталығына» және мемлекеттік шешімдер қабылдау үшін ұсыныстар беретін бас сарапшылық органға айналуға тиіс. Ғылыми ой-пікірді жергілікті өндіріспен және өңірлердің ерекшелігімен байланыстыру үшін Академияның аймақтық өкілдіктерін ашу тапсырылды.
Ғылымды бизнес қажеттіліктерімен синхрондау Жеке бизнес ҒЗТҚЖ-ға (ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар) инвестиция құйған жағдайда айтарлықтай салықтық жеңілдіктер алатын механизмдерді енгізу. Ірі өндіруші компаниялар табысының 1%-ын ғылымды дамытуға бағыттауы керек, сондай-ақ бұл процесс ашық әрі мақсатты болуы тиіс.
Кадрлық және зерттеу әлеуетін дамыту «500 тағылымдама» бағдарламасын кеңейту және дәл жас зерттеушілерге арналған гранттық қаржыландыруды ұлғайту. Шетелдік жоғары оқу орындарымен серіктестік орнату арқылы өңірлік университеттерді әлемдік деңгейдегі зерттеу орталықтарына айналдыру. Ғалымдардың барлық деректер базасы мен қорларына қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін бірыңғай «Science.gov.kz» платформасын құру.
Басым бағыттар (Технологиялық егемендік) Мемлекет басшысы шұғыл түрде ғылыми қолдауды талап ететін секторларды айқындап берді:
Су үнемдеу және гидрология.
Агроғылым (құрғақшылыққа төзімді жаңа сорттарды шығару).
Геология және критикалық металдарды барлау.
Энергетика және бейбіт атом.
2025 жылғы 26 қыркүйекте Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың басты тұжырымы: «Ғылым – бұл тек ақиқатты іздеу емес, бұл ұлттық қуаттың құралы». Бұл тезис құрылымдық реформалардан «білім экономикасын» іс жүзінде жүзеге асыруға көшуді бекітті. «Ақылды экономика» моделіне көшу: ЖІӨ және экспорт құрылымындағы жоғары технологиялық өнімдердің үлесін арттыру. Ғылым шығын бабы емес, табыс әкелетін салаға айналуы тиіс. Ұлттық компаниялардың даму жоспарларын отандық институттардың ғылыми әзірлемелерімен синхрондау.
«Технологиялық форсайтты» қалыптастыру Қазақстан барлық бағыттарды қамтуға тырыспай, елдің табиғи артықшылықтары бар тауашалық (нишелік) «өсу нүктелеріне» шоғырлануы міндетті. Шикізатты терең өңдеу, жаңа материалдар, сирек жер металдары және ауыл шаруашылығындағы биотехнологиялар.
Коммерцияландыру жүйесін реформалау Технологияларды зертханалардан өндіріске беру тетіктерін жеңілдету. Инновациялық әзірлемелерді енгізу кезінде мемлекет жеке инвестормен тәуекелдерді бөлісетін «венчурлық бірлесіп қаржыландыру» жүйесін енгізу тапсырылды.
Жасанды интеллект және Big Data ҚР Президенті ғалымдардың қажеттіліктері үшін қуатты есептеуіш инфрақұрылымды (суперкомпьютер) құру міндетін қойды. Ғылыми қауымдастық демография, денсаулық сақтау және қала құрылысы салаларында зерттеулер жүргізу үшін мемлекеттік ауқымды деректер қорына (Big Data) толық қол жеткізуі керек.
Ғылыми кадрлар және әлеуметтік лифтілер Әлемнің жетекші орталықтарында жұмыс істейтін қазақстандық ғалымдар үшін Қазақстанда тиісті жағдайлар жасай отырып, «қайта оралу қозғалысының» арнайы бағдарламасын іске қосу тапсырылды. Ғылыми-зерттеу институттары мен жоғары оқу орындарының басшылары үшін олардың әзірлемелерін экономикаға нақты енгізуіне байланысты тәуелсіз KPI жүйесін енгізу.