ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ ҒЫЛЫМ АКАДЕМИЯСЫ ҚЫТАЙ–ОРТАЛЫҚ АЗИЯ КЕҢІСТІКТІК-УАҚЫТТЫҚ ЗИЯТКЕРЛІК СПУТНИКТІК ЖЕЛІСІНІҢ ТАНЫСТЫРЫЛЫМЫНА ҚАТЫСТЫ.
2026 жылғы 25 маусымда Қытай Халық Республикасының Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының Үрімші қаласында Қытай–Орталық Азия кеңістіктік-уақыттық зияткерлік спутниктік желісі – «Таньюй» («Билеген жұлдыздар шоқжұлдызы») жобасының ресми таныстырылымы өтті.
Іс-шараға Қытайдың мемлекеттік органдарының, ғылыми қауымдастықтың, жоғары оқу орындарының, сараптамалық ұйымдардың және технологиялық компаниялардың өкілдері, сондай-ақ Орталық Азия елдерінің ұлттық ғылым академияларының делегациялары қатысты.
Бағдарлама аясында жаңа спутниктік желінің мүмкіндіктері, сондай-ақ кеңістіктік-уақыттық деректерді талдауға арналған зияткерлік модельдер таныстырылды. Атап айтқанда, оларды дәлме-дәл егіншілікті дамытуда, мұздықтар мен су ресурстарын мониторингтеуде, геологиялық және табиғи апаттарды бақылауда, экожүйелердің жай-күйін бағалауда және орнықты дамудың өзге де қолданбалы міндеттерін шешуде пайдалану мүмкіндіктері көрсетілді.
Қазақстан тарапынан іс-шараға Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Бас ғылыми хатшысы Исмаил Токбергенов қатысып, өз сөзінде аталған бастаманың Қазақстан мен Орталық Азия мемлекеттері үшін стратегиялық әрі практикалық маңызын атап өтті.
Баяндамасында Орталық Азия өңірінің климаттың өзгеруі, су ресурстарының тапшылығы, мұздықтардың еруі, ауыл шаруашылығына түсетін жүктеменің артуы, трансшекаралық су жүйелерін, табиғи қауіп-қатерлер мен аса маңызды инфрақұрылымды дәл мониторингтеудің қажеттілігі сияқты ортақ сын-қатерлерге тап болып отырғаны айтылды. Осындай жағдайда спутниктік деректер, жасанды интеллект және кеңістіктік-уақыттық талдау басқарушылық шешімдерді уақтылы, ғылыми негізде қабылдаудың және болжаудың маңызды құралына айналуда.
Сонымен қатар Қазақстан үшін аталған спутниктік желінің практикалық маңызына, әсіресе су ресурстарын басқарудың зияткерлік жүйелерін дамыту, оның ішінде отандық DeepBAS кеңістіктік-уақыттық жасанды интеллект моделін әзірлеу жобасы аясындағы рөліне ерекше назар аударылды. Мұндай жүйелер үшін спутниктік деректер табиғи және техногендік үдерістердегі өзгерістерді анықтауға, тәуекелдерді бағалауға, болжамдар мен сценарийлер құруға, сондай-ақ су қауіпсіздігі, ауыл шаруашылығы, төтенше жағдайлардың алдын алу және экологиялық мониторинг салаларында шешім қабылдау үдерістерін қолдауға мүмкіндік беретін негізгі ақпарат көздерінің бірі болып табылады.
Қазақстан тарапы өз сөзінде алдағы ынтымақтастықтың бірқатар басым бағыттарын айқындады. Олардың қатарында жоғары кеңістіктік ажыратымдылықтағы спутниктік деректерге қол жеткізу, гиперспектралдық түсірілімдерді дамыту, бақылаулардың жиілігін арттыру, спутниктік альтиметрияны қолдану, жасанды интеллект модельдерін бірлесіп әзірлеу және оларды зияткерлік басқару жүйелеріне интеграциялау мәселелері бар.
Сонымен бірге спутниктік деректер мен кеңістіктік-уақыттық талдауды геологиялық барлау жұмыстарында, минералдық-шикізаттық әлеуетті бағалауда және жер қойнауын пайдаланушыларды ғылыми сүйемелдеуде қолданудың маңыздылығы ерекше атап өтілді. Бұл сирек, сирек жер және стратегиялық маңызы бар пайдалы қазбалар кен орындарын іздеу мен бағалау бағыттарын қамтиды. Мұндай технологиялар перспективалы аумақтарды алдын ала бағалаудың дәлдігін арттыруға, геологиялық барлаудың бастапқы кезеңдеріндегі шығындарды азайтуға және минералдық-шикізат кешенін ғылыми-технологиялық тұрғыдан қолдауды күшейтуге мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы спутниктік деректер, жасанды интеллект және кеңістіктік-уақыттық модельдеу салаларындағы ынтымақтастықты еліміздің заманауи ғылыми-технологиялық инфрақұрылымын қалыптастырудың маңызды бағыты ретінде қарастырады. Бұл ретте жаңа спутниктік мүмкіндіктерді жерүсті деректерімен, гидрологиялық мониторингпен, метеорологиялық бақылаулармен, жер бедерінің цифрлық модельдерімен, салалық ақпараттық жүйелермен және шешім қабылдауды қолдайтын аналитикалық платформалармен ықпалдастырудың ерекше маңызы атап өтілді.
Іс-шара қорытындысы бойынша Қытай–Орталық Азия спутниктік жүйелер жөніндегі комиссиясын құру туралы келісімге қол қойылды. Жаңа кеңістіктік-уақыттық зияткерлік спутниктік желі су қауіпсіздігі, ауыл шаруашылығы, климаттық орнықтылық, төтенше жағдайлардың алдын алу, экология, геологиялық барлау және трансшекаралық ынтымақтастық салаларындағы өңірлік өзара іс-қимылды жаңа деңгейге көтеретін маңызды технологиялық платформаға айналатыны атап өтілді.
Қазақстан тарапы спутниктік деректерді, жасанды интеллект пен кеңістіктік-уақыттық талдау құралдарын Орталық Азияның орнықты даму міндеттерін шешуге қолдану мәселелері бойынша қытайлық серіктестермен ғылыми, сараптамалық және технологиялық ынтымақтастықты одан әрі дамытуға мүдделі екенін білдірді.
Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының аталған іс-шараға қатысуы Академияның елдің су, азық-түлік, экологиялық және технологиялық қауіпсіздігін нығайтуға бағытталған заманауи цифрлық, спутниктік және жасанды интеллект шешімдерін дамытуға арналған ғылыми-сараптамалық алаң ретінде қызмет етуге дайын екенін тағы бір мәрте айқындайды.
