"Ғылым және технология саласында жүйелік талдау және болжау" жобасына арналған 2013 жылғы форсайт

 3.     Состав экспертных групп по приоритетным направлениям

Қазақстанның ұзақмерзімді ғылыми және инновациялық даму саясатының негізін құрай алатын перспективалы ғылыми және технологиялық бағыттарды анықтау мақсатында жүйелі және болжау зерттеулерін жүргізу.

Жобаның міндеттері:

• Әлем мен Қазақстандағы ғылым мен технология дамуының жағдайы мен тенденциялары туралы ақпарат жинау және талдау, ғылыми-технологиялық даму стратегиялық жоспарларын, патенттік ақпаратты, ғылыми-зерттеу бағдарламаларының портфельдік талдауын жүргізу.

• Қазақстандағы ғылым мен технологияны дамыту басым бағыттары бойынша орта мерзімді перспективаға арналған негізгі ғылыми тақырыптарды анықтау.

• Басым бағыттар шеңберінде орта мерзімді кезеңге арналған маңызды технологияларды дамыту бағдарламалары мен жобаларының портфелін қалыптастыру.

• Басым бағыттар бойынша ғылымды дамытуға арналған іс-қимыл жоспары жобасын әзірлеу (басым бағыттар бойынша маңызды технологияларды дамыту жол карталары жобалары).

Бағыттарды анықтау және таңдау жаңа технологиялардың әлеуметтік-экономикалық әсерін және олардың жүзеге асуындағы ресурстық әрі технологиялық мүмкіндіктерді бағалау негізінде жүргізілді.

Аталмыш зерттеулердің нәтижесінде балама болашақ даму сценарийлері әзірленді, олардың негізінде ғылым мен технологиялар, өнеркәсіп, қоршаған орта, денсаулық сақтау және қауіпсіздік салаларындағы мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруды (қызығушылық танытқан тараптардың өзара әрекеттестігі арқылы) үйлестіру жүзеге асырылуы тиіс.

Зерттеулердің әдістемелік қолдауын форсайттық зерттеулер саласындағы жетекші халықаралық сарапшылар қамтамасыз етті (Манчестер университеті, Оңтүстік Кореяның ғылым мен технологияны бағалау және жоспарлау институты, Финляндия ғылым академиясы, UNIDO, J’son & Partners).

Жобаның аясында келесі зерттеу түрлері жүзеге асырылды:

• Ғылым мен технология дамуының әлемдік трендтері, әлеуметтік, экологиялық, саяси, экономикалық трендтер, сондай-ақ Қазақстандағы ғылым, технология, саясат, экономика, әлеуметтік өзгерістер мен экология саласындағы трендтер талқыланды, оның ішінде:

  • Әлемдік сын-қатерлер, даму трендтері мен факторлары және теріс әсерлерді еңсеру стратегиялары;

  • Қазақстанға тән трендтер мен факторлар және теріс әсерлерді еңсеру стратегиялары;

  • Әлемдегі басым бағыттарды дамыту стратегияларының талдауы;

  • Қазақстандағы басым бағыттарды дамыту стратегияларының талдауы;

  • STEEP-анализ (әлеуметтік, технологиялық, экономикалық, экологиялық, саяси аспектілер);

  • Факторлардың өзара ықпалының талдауы.

• Тапсырыс беруші ұсынған таңдалған басым бағыттар бойынша талдау нәтижелері қаралды, атап айтқанда:

  • Қазақстандағы ғылым дамуының жағдайы – патенттер, олардың коммерциялануы, ғылыми-зерттеу бағыттары;

  • Әлемдегі ғылыми зерттеулердің патенттері мен коммерциялануы;

  • Қазақстандағы салалар мен ұлттық компаниялар деңгейінде ғылымды дамыту жоспарлары;

  • Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар (ҒЗТКЖ), НИИ мен жоғары оқу орындары жүргізетін жұмыстар;

  • Қазақстандағы ҒЗТКЖ коммерциялану деңгейі;

  • ҒЗТКЖ қаржыландыруы салалар бойынша (қай министрлік пен ведомство қандай бағыттар мен ғылыми жобаларды қаржыландырады, көлемі мен коммерциялану деңгейі).

• Әлем мен Қазақстанның даму жағдайы мен трендтерінің SWOT-анализі жүргізілді, аналитикалық материалдар негізінде Қазақстан үшін сын-қатерлер, қауіп-қатерлер мен мүмкіндіктер анықталды.

• Әлем мен Қазақстанның болашағына қатысты сын-қатерлер, Қазақстанның таңдаулы бағыттарындағы күшті және әлсіз жақтары талқыланды.

• Қазақстанның болашаққа сын-қатерлерге жауап стратегиясы ұсынылды (Қазақстан ғылымының болашақ дамуының көрінісін құру тұрғысынан, анықталған сын-қатерлер мен трендтер негізінде) басым бағыттар бойынша.

• Бар нарықтар талданып, басым бағыттар бойынша болашақ нарықтар анықталды.

• Қазақстанға қатысты сын-қатерлер мен болашақ трендтерге сәйкес 2030 жылға дейінгі басым бағыттар бойынша даму сценарийлері құрылды.

• Даму сценарийлері талқыланып, басым даму сценарийі таңдалды.

• Сценарийлер әзірлеу мен басым сценарийді таңдау бойынша жұмыстардың қорытындысы дайындалды.

• Эксперттік панельдерде жүргізілген жұмыстың нәтижелері таныстырылып, панельдер арасында жалпы талқылау өтті.

• Басым бағыттар бойынша бар нарықтар мен болашақ нарықтар талданды.

• Басым бағыттардың эксперттік панельдері мен ғылыми қауымдастық өкілдерінің қатысуымен (ғылыми-зерттеу институттары, университеттер, мемлекеттік органдар, индустрия) кең талқылау өткізілді.

• Болашақ даму сценарийін жүзеге асыруға қажетті өнімдер мен қызметтердің ұзын тізімі және негізгі өнімдер мен қызметтердің тізімі құрылды.

• Басым бағыттар бойынша негізгі өнімдер мен қызметтерді алу үшін қажет ғылыми зерттеу бағыттары анықталды, сондай-ақ ғылым дамуының ағымдағы басымдықтары белгіленді.

• Ғылыми бағыттарды дамытуға арналған ішкі мүмкіндіктер (адам капиталы, инфрақұрылым, заңнама) мен әлемдік мүмкіндіктер (қай елдерде патенттер көп, олар қай нарықтарға бағытталған, сәйкес ғылыми компетенциялар қай жерде бар, патенттерді коммерцияландыру жылдамдығы және т.б.) талданды.

• Анықталды:

  • Қазақстанда ғылыми бағыттарды дамыту мүмкіндіктері (өздерінің ғылыми компетенцияларын дамыту немесе бар болу мүмкіндігі);

  • Шетелдік институттармен бірлескен ғылыми-зерттеулер жүргізу мүмкіндіктері;

  • Бар компетенцияларды және технологияларды трансферттеу қажеттілігі.

• Зерттеу нәтижелері бағаланып, қажетті түзетулер енгізіліп, басым бағыттар бойынша ғылыми зерттеу тақырыптары толықтай қалыптастырылды.

• Басым бағыттар бойынша ғылыми дамудың әрекет ету жоспары – жол карталары жобалары әзірленді, оның ішінде ғылыми зерттеулер мен әзірлемелердің басым тақырыптары паспорттары, графикалық материалдар, жол карталары сипаттамалары.

• Сегіз эксперттік панель бойынша отырыстар өткізілді.

• Басым бағыттар бойынша эксперттік панельдердің соңғы есептік материалдары дайындалды.

• Басым бағыттар бойынша эксперттік топтар жоба нәтижелерін кең жұртшылыққа (ғылым, жоғары оқу орындары, бизнес, мемлекеттік органдар өкілдері) таныстыруға арналған материалдар дайындады. Бұл материалдар 2014 жылғы қаңтарда Алматы қаласында өткен «Синергия – ғылымды, бизнесті және қоғамды біріктіру» форумында ұсынылды.