Зияткер ұрпақтың заманы туды egemen.k

Әлем жаңа технологиялық дәуірге аяқ басты. Қазір елдің шынайы артықшылығын оның адам капиталы, ғылыми ойының тереңдігі, жаңа білімді нақты шешімге айналдыра алу қабілеті айқындайды. Ал жастар тәрбиесі мен ғылымды дамыту – ұлт болашағын қалыптастыратын біртұтас стратегиялық бағыт.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Конституцияда адам капиталын, білімді, ғылымды, инновацияны дамыту еліміздің стратегиялық бағыты ретінде айқындалғанын атап өтті. Бұл – білім беру жүйесіне ғана емес, бүкіл ғылыми қауымдастыққа жүктелген үлкен міндет.

Еліміздегі жаңғырудың рухани өзегінде «Адал азамат» қағидаты тұр. Адал азамат – заңды сыйлайтын, білімді, отаншыл, жауапкершілікті сезінетін, адал еңбегімен табысқа жететін тұлға. Бұл – жалаң ұран емес. Ол әр адамның күнделікті мінез-құлқынан, еңбек мәдениетінен, қоғамдық ортадағы әдебінен көрінуге тиіс.

Президент қоғамда жаңа мінез-құлық мәдениетін қалыптастыруды әркім өзінен бастауы қажеттігін айтып, таза­лықты тек сыртқы ұқыптылық емес, «ой-сананың, жан дүниенің тазалығы» деп түсінуге шақырды. Қоғамдық мәдениет адамдардың амандасуынан, бір-біріне құрметінен, өзгенің жеке шекарасына, ортақ кеңістікке әрі тәртіпке қатынасынан басталады. Ішкі мәдениеті қалыптасқан адам ғана білімі мен қабілетін ізгі мақсатқа жұмсайды.

Ғылымдағы адалдық та осы қоғамдық этиканың ажырамас бөлігі. Деректі бұрмаламау, өзгенің еңбегін иемденбеу, жалған нәтиже ұсынбау, пікір алуандығына құрметпен қарау – зерттеушінің кәсіби талабы ғана емес, азаматтық ұстанымы.

Мемлекет басшысы «Заң мен тәртіп» қағидатын Әділетті Қазақстанды құрудың негізгі шарты ретінде үнемі атап келеді. Президент бірінші шақырылымдағы Құрылтайдың алғашқы сессиясында еліміз өскелең ұрпақтың игілігі үшін «Заң мен тәртіп үстемдік құрған Әділетті, Қауіпсіз, Таза және Күшті Қазақстанды» құрып жатқанын айтты. Бұл ұстаным мемлекеттің құқық қорғау қызметіне ғана қатысты емес. Ол отбасынан бастап мектепке, университеттен ғылыми зертханаға дейінгі бүкіл қоғамдық қатынастың ортақ нормасына айналуға тиіс.

«Заң мен тәртіп» ұстанымының ғылым үшін де мәні осында. Әділ конкурс, қаржының ашық әрі мақсатты жұмсалуы, зияткерлік меншік құқығының қорғалуы, зерттеу деректерін заңды пайдалану, мүдделер қақтығысын жасырмау – сенімді ғылыми ортаның негізгі шарттары. Жас зерттеуші өзінің қабілеті мен еңбегі әділ бағаланатынына сенген кезде ғана ғылымға ұзақмерзімді кәсіби жол ретінде қарайды.

Жастарды ғылымға баулитын бағдарлама

Президент ғылымға қызығушылықты мектептен  ояту қажеттігін бірнеше рет атап өтті. Бұл міндет бір реттік байқаумен немесе үйірмемен шектелмеуге тиіс. Баланың табиғи қызығушылығын зерттеушілік дағ­дыға айналдыратын тұтас орта қажет. Оқушы бақылау жасап, мәселе қойып, гипотеза ұсынып, тәжірибе жүргізіп, қате­­­лі­гін талдап, қорытындысын дәлелдей білуі керек.

Осы мақсатта Ұлттық ғылым академия­сы оқушылар арасында республикалық деңгейде Қаныш Сәтбаев оқуларын өткізе бастады. Бұл – ұлы ғалымды еске алу шарасы ғана емес, баланы ғылымның тірі үдерісіне енгізетін алаң. Жас зерттеуші өз идеясын академиктер мен тәжірибелі ғалым­дар алдында қорғап, кәсіби бағдар алып, зерттеу мәдениетінің алғашқы мектебінен өтеді.

Академия жанынан құрылған Жас ғалымдар кеңесі мен оқушылар арасын­дағы Жас зерттеушілер академиясы осы жұмысты жүйелі арнаға түсіреді. Оқу-ағарту министрлігімен меморандум жасалып, «Зерттеушілер буыны» бағдар­ла­масының тұжырымдамасы әзірленді. Қазақ тіліндегі «Әл-Жәбрдің атасы» ғылыми-көпшілік журналы жарық көріп жатыр. Мұның бәрі мектеп, университет және ғы­лы­­ми институт арасындағы сабақ­тас­тық­ты нығайтуға бағытталған.

Академия жанындағы Жас ғалымдар кеңесі жастардың үнін ғылыми-техно­ло­гия­лық саясатқа жеткізетін тұрақты алаңға айналды. Кеңес пәнара­лық байланыс орнатып, жаңа бастамаларды ілгерілетіп, жас ғалымдардың құқықтары мен кәсіби дамуына қатысты ұсыныстар әзірлеуде. «Ғылым жастары» бағдарламасының тұжы­рымдамасы да осы мақсатта дайын­далды.

Біз жастарды дайын ғылыми жүйеге жай қосумен шектелмеуіміз керек. Оларды зерт­теу басымдықтарын белгілеуге, бағдар­ла­малар әзірлеуге, сараптама мен шешім қабыл­дауға қатысатын толыққанды әріп­тес ре­­тінде қабылдауымыз қажет. Себебі бола­шаққа арналған ғылымды сол бола­шақта өмір сүретін ұрпақтың қатысуын­сыз құру мүмкін емес. 

Қоғамның идеалына айналар тұлға

Ақпарат тасқыны күшейген заманда жас ұрпақтың кімге қарап бой түзейтіні ай­рық­ша маңызды. Ғалымның бейнесі зерт­хана мен ғылыми басылымның аясында қалып қоймауы керек. Ғалым – қоғамға бағыт беретін, күрделі құбылыстың сырын аша­тын, шынайы дерек пен болжамның аражігін ажырататын, тәуекелді алдын ала бағалап, елге жаңа мүмкіндік ұсынатын тұлға.

Мемлекет басшысының «Қазір жас ғалымдардың заманы туды» деген сөзі де осы тұрғыдан ерекше мәнге ие. Бұл – жас зерт­теушілерге берілген мүмкіндік қана емес, олардың алдына қойылған үлкен жауап­кершілік. Ғалым қоғаммен сөйлесе білуі, өз еңбегінің маңызын қарапайым тілмен жеткізе білуі, кейінгі буынға бағыт көр­сетуі қажет.

Еліміз тарихында мұндай тұлғаның жарқын үлгісі – Қаныш Сәтбаев. Ол гео­ло­гиядағы ғылыми ізденісті мем­лекет­тің экономикалық мүддесімен ұштас­ты­рып, Жезқазғанның минералдық әлеуетін ғылыми тұрғыдан негіздеді, кейін ұлттық академиялық ғылымның негізін қалады. Сәтбаевтың өмір жолы ғылымның құнды­лығы тек жаңалық ашумен емес, сол білім­­нің ел игілігіне қаншалықты қызмет еткенімен өлшенетінін көрсетеді. 

Форсайт және AI for Science: болашаққа бағдар

Ұлттық ғылым академиясы сарапта­ма­лық-кеңестік құрылымнан елдің ғылыми-технологиялық дамуын үйлестіретін ұлттық интеграторға қарай бет бұрып жатыр. Бұл трансформацияның негізгі құрал­дары – ғылыми-технологиялық фор­сайт пен Qazaqstan AI for Science парадигмасы.

Форсайт елге болашақта қандай ғы­лыми құзыреттер, мамандар мен техно­логиялар қажет екенін алдын ала ай­қын­дап, ресурстарды стратегиялық мін­дет­тер­ге шоғырландыруға мүмкіндік береді. Осы бағытта Академия 75-тен астам өңірлік және салалық сессия өткізіп, 220 перс­пек­тивті міндетті анықтады, олардың негізінде 65 ғылыми-техникалық тапсырма әзір­ленді, 9 облыста форсайт орталықтары құрылды.

Ендігі міндет – форсайтты жасанды интеллект мүмкіндіктерімен ұштастырып, ғылыми шешімдерді дерек пен дәлелге негіздеу. Кореяның KISTI институтымен бірлесіп құрылған AI SilkNet әлемдік ғылыми жарияланымдар, патенттер, жобалар, кадрлық әлеует пен технологиялық трендтерді талдау арқылы перспективті бағыттарды айқындауға мүмкіндік береді. Ал Қытай ғалымдарымен бірлесіп дамытылып жатқан DeepBas ғылыми, спутниктік және геоақпараттық деректерді, модельдер мен AI-агенттерді біріктіріп, нақты қол­дан­ба­лы міндеттерді шешуге бағыт­та­ла­ды. Оның алғашқы бағыты – су ресурс­тарын бас­қаруға арналған интеллектуалды агент.

Осы­лайша, форсайт стратегиялық бағыт­ты айқындайды, жасанды интеллект ғы­лыми ізденісті жеделдетеді, ал эксперимент пен верификация нәтижесінің сенім­ділігін қамтамасыз етеді. Бұл тәсіл ғылым­ды тек болашақты болжаушы емес, елдің тех­­нологиялық дамуын дәлелге сүйене оты­рып қалыптастыратын күшке айналдырады. 

Академияның жаңарған миссиясы

Академияның жаңарған миссиясы жаратылыстану мен технологиялық бағыт­тармен шектелмейді. Академия жаны­нан құрылған Халықаралық қаты­настар орталығы еліміздің сыртқы саясатын ғылыми-талдамалық тұрғыдан сүйе­мел­деуге атсалысса, «Ұлы дала: Тұран өркениеті» орталығы мен Дала өркениетін зерт­теу жөніндегі халықаралық консорциум түркі әлемінің тарихи-мәдени мұрасын зерт­теуді үйлестіреді. Бұл құрылымдар ғы­­лымды ұлттық мүддені зерделейтін және Қазақстанның халықаралық беделін нығай­­­татын зияткерлік күшке айналды­руға қызмет етеді.

Осы жылы 13 тамызда Жошы ұлысын зерттеудің перспективалық бағыттарына арналған Академияның кеңейтілген отырысы өткізілді. Онда ғылыми зерттеулерді үйлестіру, дереккөздерді цифрландыру, жасанды интеллект негізіндегі зерттеу инфрақұрылымын қалыптастыру және Алтын Орданы кешенді зерттеудің ұзақмерзімді жол картасын әзірлеу міндеттері айқындалды. Тарихи мұраны заманауи технологиямен ұштастыру – өткенді дәріптеу ғана емес, жас ұрпақтың тарихи санасын дәлелді білім негізінде қалыптастырудың жолы.

Ғылымның қоғам алдындағы беделі ең алдымен сенімге сүйенеді. Сенім жоғалған жерде ең озық зертхананың өзі құндылығын жоғалтады. Сондықтан Академия Ғылыми этика кодексін және ЮНЕСКО жанындағы бейінді комитетпен бірлесіп Биоэтика кодексін әзірледі. Қазақстанда ғылыми этиканы дамыту бағдарламасы дайындалып, 44 нақты іс-шара белгіленді.

Қазіргі ғылыми этика плагиатпен күрестен әлдеқайда кең. Ол зерттеуге қаты­су­­­шылардың құқықтарын қорғауды, де­рек­терді заңды әрі жауапты пайдалану­ды, мүдделер қақтығысын ашық көр­се­туді, жасанды интеллект көмегін дұрыс белгілеуді, зерттеу нәтижесінің қайта­лануы мен тексерілуін қамтиды. Ғылы­ми еркіндік жауапкершіліктен бөлек өмір сүрмейді.

Президенттің «Ғылым мықты болса, мемлекет те қуатты болады» деген сөзі ұлттық дамуымыздың анық формуласын береді. Бірақ ғылым өздігінен өркен­де­мей­ді. Оны білімді, еңбекқор, отаншыл және ар-ұятты биік қоятын адамдар жасайды. Демек, ғылымды дамыту – ең алдымен адамды дамыту.

Біздің мақсатымыз – жастарды да­йын мамандыққа ғана бейімдеу емес, әлі шешілмеген мәселені көре алатын, батыл сұрақ қоятын, дәлелмен сөйлейтін және ел алдындағы жауапкершілігін сезінетін тұлға тәрбиелеу. Осындай жас – Адал азамат­тың заманауи бейнесі. Ол ұлттық құндылықты жүрегінде сақтайды, әлемдік білімді еркін меңгереді және қабілетін туған елінің игілігіне жұмсайды.

Ақылбек КҮРІШБАЕВ,

Президент жанындағы Ұлттық ғылым академиясының президенті